Касб таълими методикаси



страница26/55
Дата07.05.2020
Размер0,71 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   55
Ўқув масаласи
Ўқув масаласи – ўқувчининг аниқ мақсадларида ўқиш мақсадларига ўтказишни таъминлайдиган ўқув фаолиятнинг тузилмавий компонент, аниқ ўқув мақсадга эришиш ўқув вазифаларнинг ҳал этувчи қаторда талаб қилнади, шу билан бирга бир вазифа бир нечта мақсадларга эришиши учун хизмат қилади, ўқув вазифани тушунтириш учун инсон фаолиятида мақсадли бошқарувчидан қайтарилиши зарур ва аниқ шароитларда ушбу мақсадли бошқарувчидан қайтарилиши мақсадларни амалга оишириш механизмини ва аниқ харакатлар ёрдамида аниқланади. С. Х.Рубинштейннинг фикрига асосан харакат қилишдан олдин, харакатга эришиш қўлланиладиган мақсадни англай олиш керак.

“Бироқ жиддий мақсад бўлишидан қатъий назар харакатни аниқлаш учун етарли эмас, мақсадни ҳисобга олиш зарурдир. Мақсадга йўналтирилган инсоний харакат вазифани ҳал этиш ҳисобланади”. Унинг амалга оширилишини аниқлайдиган шароитларга мос келадиган мақсаднинг вазифаси харакатнинг психологик тузилишини белгилайди [93.15-бет].

Вазифа – аниқ шароитларда берилган ўқув вазифаларининг якуний мақсади ва мақсади сифатида қабул қилиши ва англаши керак. шундай қилиб, А.К. Маркованинг фикрича ўқув вазифалари ўзлаштирилади.

Мақсад сифатида вазифани ўзини ҳал этиш эмас, балки ўқув фаолият субъекти каби ўқитишни ўзгартириш, яъни ўз тажрибасини бойитиш, вазифани ҳал этиш усулларини ўзлаштириш ҳисобланади.

Ўқув фаолият назарий ва амалий вазифанинг аниқ кетма-кетликда ҳал этиш ҳисобланади. Ушбу вазифаларнинг тавсифининг репродуктив ёки ижодий тафаккури талабаларнинг қарорларида мустақиллик даражасини белгилайди.

Репродуктив вазифалар олинган билимлар ёки уларни ҳал этиш алгоритмини актуаллаштириш ёрдамида амалга ошириладиган қарорлар учун маълумотларга эга ижодий вазифалар эса, уларни ҳал этиш учун барча дастлабки маълумотлар аниқланмайди (уларнинг ўзида бўлади ёки яширинган бўлади ёки умуман бўлмайди). Талабалар вазифалар шароитларини қайта ўзгартириши, излаши, қўшимча ахборотлардан фойдаланиши, яъни продуктив фаолиятни амалга ошириш керак. Ушбу вазифаларни ҳал этиш учун мантиқий тафаккурни ишга солиши етарли эмас, ижодий тафаккур учун таянч зарур.

Ўрта бўғинли мутахассислик малакали тайёрлашда асосий ўринни талабалар томонидан интеллектуал “бўсаға” ни ҳал этиш жараёнида еча оладиган ўзига хос бўсағавий ўқув вазифалар эгаллайди: а) босқичли, дискрет ва б) баландликнинг узлуксиз ўзгариши билан [76]. Бўсағавий ўқув вазифаларнинг дидактик имкониятлари илмий билимларни ўзлаштиришнинг умумлашган мўлжалланган асосларни кетма-кет шакллантиришни ва уларни ўқув қимматлилиги каби малакали фаолиятнинг аниқ турлари асоси бўлган ижодий харакатларни ўзлаштиришни таъминлаш имконига эга. “Бўсаға” баландлигининг босқичли ўзгариш билан вазифалар таркибига қуйидагилар киради:

1. Тўғри бўсағавий ўқув вазифалар – ўқув харакатлар таркибини ўзлаштириш, бажариладиган харакатлар : алгоритмлар, кўрсатмалар, йўриқномалар, рецептлар, қоидалар, формулалар ва бошқа кетма-кетлигини моделлаштириш учун вазифалар.

Ушбу вазифалар интенсив ақлий кучланишни келтириб чиқармайдиган паст интеллектуал бўсағага эга (масалан, мезонлар ва технологик нормативлардан келиб чиқиб, музлатиш ускунаси ва машиналарни кетма-кет танлашни ишлаб чиқиш).

2. Тескари бўсағавий ўқув вазифалар. Ушбу турдаги вазифанинг бўсағавий потенциали харакатларнинг бутун тузилмасидаги элементлар функциясининг жойини ўзгартириш, жойини кўчириш билан боғлиқ харакатлар кетма-кетлигида, алгоритмида талабалар томонидан ўзгартириш киритиш зарурлиги билан белгиланади. Шулар интеллектуал кучни келтириб чиқаради (масалан, музлатиш ускунаси ва машиналарни кетма-кет танлаш имкони бўлмаганлигидан келиб чиқиб, машина тури ва ускуна таркиби белгиланади).

3. “Ўтказиш” бўсағавий ўқув вазифалар. Ушбу вазифалар асосида янги аниқ малакавий фаолият шароитларида умумлашган мўлжалланган фаолият асосининг талабалар томонидан ўзлаштирилишини ўтказиш ётади. Улар талабаларнинг эвристик имкониятларини ривожланишига таъминлайдиган бўсағавий потенциалнинг юқори даражаси билан фарқланади. Ушбу турдаги вазифалар тўғри ва тескари бўлиши мумкин. (“Ўтказиш учун” тўғри вазифага мисол: намунавий асосда кўп толали алгоритми симлар толасини бураш ва кавшарлиш билан тармоқланишни бажариш технологик жараёнини лойиҳалаш).

4. Лойиҳа бўсағавий ўқув вазифалар ўқув-малакавий фаолиятда мақсаддан-лойиҳага, лойихадан-режага, режадан-маҳсулотга ўтишни таъминлайди. Улар стратегияга мувофиқ тўғри лойиҳа вазифаларга (стратегия: мақсад-лойиҳа, мақсад-режа, режа-натижа, лойиҳа-натижа) ва тескари лойиҳа вазифаларга (стратегия: лойиҳа-мақсад, натижа-режа, натижа-лойиха ва бошқа) бўлинади. (Ушбу турдаги вазифаларга мисоллар: а) мақсад асосида деталларга ишлов бериш лойиҳа (чизмаси)ни тузиш-тўғри вазифа; б) деталларга ишлов бериш-учун маълум лойиха (чизмаси) бўйича унинг мақсадини шакллантириш-тескари вазифа).

Энг катта самарадорликка интеллектуал “бўсаға” билан узлуксиз ўзгариши билан янги ахборот технологиялар бирор восита билан бошқа турдаги турдаги ўқув вазифалар.

Улар юзага келадиган ўқув вазиятларни яратиш манбаидан келиб чиқиб, мультипликацион, проекцион, интерактив мультимедиа, виртуалларга бўлиши мумкин.

Ўқув харакатлар. Харакат бўлиб, инсон фаолиятининг специфик бирлиги ҳисобланади. Исталган фаолият бир қатор кетма-кет харакатлардан иборат.

Ўз навбатида ҳар бир қилинмайдиган харакатлар мустақил бўлиб ҳисобланмайдиган операциялар – майда элементлар таркибий қисмлардан иборат (С.Л. Рубинштейн). Ҳаракатларнинг кишилар томонидан бажарилиши унинг билими ва кўникмаси, бўлади. билимли – ҳар бир харакатни бажаришда онгли равишда харакат қилиш қобилиятидир. Кўникма ҳар бир қадамни ватоматик тарзда харакатланиш қобилиятидир. Кўникма юқори даража ҳисобланади: элементар, оддий харакатларнинг шаклланиши (ёзиш, ўқиш, ҳисоблаш кўникмаси). Мураккаб харакатлар онгли равишда ўзлаштиради, узоқ муддат мукаммаллаштирилганда ҳам кўникмага ўтмайди. Бундан ташқари мураккаб билим кўникмалар асосида шаклланади ва ўз таркибига уларни олади. Ўқувчилар томонидан ўзлаштирилган исталган харакат томонидан бошқа мураккаб харакатларни бажариш усули сифатида улардан фойдаланиш амаллар ёки услублар (техник фаолият) бўлиб хисобланади.

Ўқув харакатларни махсус, фанлардан фарқлаш зарур, улар ўқиш жараёнида ўзлаштирилади ва улар асосида ишлаб чиқариш фаолияти шаклланади. Ўқув харакатлар – биринчилар ўзлаштирилишини таъминлайдиган, ўқишни билишдан иборат харакатлар ҳисобланади. Исталган ўқув вазифаларни ҳал этиш уч турдаги ўқув харакатларни бажаради:


  1. мўлжалланган – мақсадга йўналтирилган, дастурлаш, режалаштириш, ўқув вазиятни тахлил қилиш ва ўқув вазифаларни қўйишга йўналтирилган харакатлар. Ушбу харакатлар таркибига қуйидаги ларни таъминлайдиганлар киради: ўқитувчи томонидан қўйилган вазифанинг мақсадини англаш; ўзи учун уни қўшимча тарзда аниқлаш, қайта аниқлаш; ўқув вазифалар ёки бир нечта ўқув вазифаларни мустақил қўйиш; унинг қарорини кетма-кет аниқлаш.

  2. Ижро – ўқув вазифаларни ҳал этиш; ўрганилаётган объектни қайта ўзгартириш; харакатлар элементлари каби айрим операцияларни бажариш, асосий-фанли ва ақлий ўқув харакатларни бажариш учун йўналтирилган харакатлар.

  3. Бажариладиган харакатларни прогноз қилиш ва кўзланган натижа каби иш бошланишигача, ишнинг бориши бўйича, ўқув вазифани ҳал этиш натижаси бўйича барча босқичларда амалга ошириладиган ўз фаолиятни назорат қилиш ва ўз-ўзини назорат назорат қилиш, баҳолаш ва ўз-ўзини баҳолаш харакатлари.

Ўқув харакатларни психологик фаолият билан мос келиши қуйидагиларга бўлинади:

  • перцептив харакатлар – ахборотни англаш – таниб олиш, идентификация ва бошқаларни таъминлайди;

  • мнемитик харакатлар – ахборотни эслаш, хотирада уни танлаш, тузилиши, сақлаш, актуализациялашни таъминлайди;

  • нутқ харакатлари – ташқи нутқда харакатларни вербализация қилиш, айтиш ва бошқалар;

  • тафаккурга оид харакатлар – тахлил, синтез, қиёслаш, таснифлаш, аботрагирлаш, умумлаштириш, ўтказиш ва бошқалар.

Ижро харакатлар ёрдамида талабалар томонидан билимлар ва харакатларни ўзлаштиришда ташқаридан берилган билим ва харакатлар амалга оширилади, И.И.Ильясовнинг фикрича ушбу харакатларга ўқув материалнинг мазмунини ўзлаштириш харакати, ўқув материалнинг материалнинг қайта ишлаш харакати киради [110, 35-58-бет].

Ўқув материалнинг мазмунини ўзлаштириш харакати;

Хабар (матн)нинг дастлабки мазмунини идрок этиш ва декодлаш;

Мазмунли хабар (матн)нинг бирлигини ажратиш;



  • факторларга назарий ёки методологик материалга мазмунларига киритилганлик нуқтаи-назарида маъноли бирлик мантиқий баҳоланади;

  • режа, тезис (конспект) кўринишидаги ажратилган ва аниқлаб олинган мазмунни қайд этиш;

  • дедуктив ажратиш шароитларида ўқув материалнинг мазмунини англаб олиш (ўқувчиларга айрим ходисалар, улар тавсифи, умумий асослар ва принциплар мисоли хабар берилади, кейин эса, хулосани мустақил равишда олиб чиқишга олиб келади ва аниқ объект ва жараённи изоҳлаб бериши);

  • билимларни мустақил топиш учун вазифани қўйиш шароитларида амалга ошириладиган мустақил излаш йўли билан ўқув материалнинг мазмунини англаб олиш (масалан, ўқитувчи амалий вазифани қўйганда ўқувчиларга фаолият шароитлари тўғрисида маълумот ьеради ва ушбу шароитларда уни амалга оширишнинг машиналар харакатлар принципи, даволаш методи билан мустақил равишда топиш усулини тақдим этади).

Ўқув материални қайта ишлаш харакатлари;

  • ўқув материални бир неча марта қайта ишлаш ёки такроран идрок этиш;

  • турлича белгилар ва моделлаштириш ёрдамида мазмунни кодлаш;

  • ўзлаштирилаётган материални олдин ўзлаштирилган билимлар ва харакатлар билан боғлиқ ҳолда аниқлаш;

  • маълумотларда қайта ишлаш (мавжуд билимларга таяниб);

  • ташқаридан берилган билимларга таянган харакатдан ўз билимларига таянган харакатга аста-секин ўтган ҳолда босқичма-босқич қайта ишлаш.

Барча ўқув харакатларни репродуктивлик ёки продуктивлик босқичига бўлиш мумкин;

Репродуктив – ўқитувчи томонидан берилган намуна ёки аввал ишлаб чиқилган усуллар, алгоритмлар тайёр намуналар бўйича (қайтариш, машғулот, машқ) бўйича бажариладиган харакатлар;

Продуктив – мустақил равишда яратилган алгоритмлар, янги усуллар (ахборотни излаш, вазиятлар ва фактларни тахлил қилиш учун умумий принципларни танлаш ва қўллаш ва бошқа) асосида шаклланадиган мезонлар бўйича бажариладиган харакатлар.

Ўқув харакатлар тизимида асосий роль назорат-баҳолаш харакатига таалуқлидир. Ўз-ўзини назорат қилиш ва ўз-ўзини баҳолашга ўтадиган назорат ва баҳолаш талабалар ўқув фаолиятининг муҳим компонентлари бўлиб ҳисобланади, шаклланганлигининг даражасидан унинг бажарилиши сифатидан ташқари ўқиш мотивацияга, ўз ўқув фаолиятини мукаммаллаштиришга интилишига боғлиқ. Назорат ўз фаолият натижалари ва аниқ харакатларнинг намуналарга мос келиш имконига эга ва фаолиятнинг бориши бўйича ҳамда унинг тугаши бўйича тузатилиши керак.

Бунинг учун, талабалар ўқув назорат харакатлар мазмуни, унинг операциялар таркибини билиши зарур, ушбу операцияларга қуйидагилар киради:


  • ижро ўқув харакатлар компонентларининг намуналар билан қиёслаш;

  • ушбу харакатлар реал борилишининг ва вазифалар билан натижаларининг мос келишини баҳолаш;

  • уларнинг намуналар билан фарқ қилганда тўғрилаш;

талабалар, бундан ташқари фаолиятнинг эталон бажарилишига қўйиладиган талабларни ўзи учун англаб олиши керак, талаблар харакатларнинг баҳолаш ва улар натижаларининг фаолияти мезонлари бўлиб ҳисобланади. Ушбу мезонларни шакллантириш ва назорат-баҳолаш харакатлар асосида ўқитувчи томонидан харакатлар асосида ўқитувчи томонидан ташқи, берилган назорат қилиш ва ўз-ўзини баҳолашга ўтади.

Шундай қилиб, ўқиш махсус фанли харакатларни ўзлаштириш учун йўналтирилган турли ўқув харакатлардан иборат фаолиятни ўз ичига олади. Ўқишнинг барча вазиятида ўқишда ўзлаштирилган харакатлар ва ўқиш харакатлари праллел амалга ошириш мураккаб жараён бўлиб ҳисобланади. Бунда агар, махсус харакатларни шакллантириш бўлса, унда ўқув харакатларни ўзлаштириш, одатда, педагоглар фаолияти ўқувчиларнинг мақсади бўлади, бу эса ўқиш жараёнида талабаларнинг қийинчиликларига сабаб бўлади.




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   55


База данных защищена авторским правом ©psihdocs.ru 2019
обратиться к администрации

    Главная страница