Қазақстанның саяси-әкімшілік элитасының жаһандық Әлеуметтік-экономикалық сын-қатерлерді еңсерудегі рөлі есжан Арай Нұрғазыұлы



Скачать 27,73 Kb.
страница2/3
Дата23.12.2020
Размер27,73 Kb.
1   2   3
Кілт сөздер: жаһандық сын-қатерлер, саяси-әкімшілік элита, мемлекеттік басқару, мемлекеттік органдар, тұжырымдамалар.

Ключевые слова: глобальные вызовы, политико-административная элита, государственное управление, государственные органы, концепции.

Key words: global challenges, political and administrative elite, public administration, state bodies, concepts.

Қазіргі замандағы жаһандық сын-қатерлер – ол өркениеттің болашағы мен адамзаттың прогресі шешілуіне байланысты туындайтын табиғи, мәдени, әлеуметтік және экономикалық проблемалардың жиынтығы. Жаһандық проблемалар әлемдік мәдениеттің дамуының жанама әсері ретінде пайда болады және оларды шешу үшін бүкіл адамзаттың күш-жігерін жұмсауды қажет етеді. Мемлекеттердің өсіп келе жатқан өзара тәуелділігі, әсіресе әлемдік экономикалық дағдарыстар кезінде айқын көрінуде, бұл олардың арасындағы қатаң бәсекелестікті күшейтеді. Нәтижесінде мемлекеттік басқарудың анағұрлым тиімділігіне қол жеткізуге және осы салада нысаналы өзгерістер жүргізуге бағытталған күш-жігер қазіргі заманғы мемлекеттер саясатының ажырамас бөлігіне айналады. Бұл ретте мемлекет пен қоғамның өзара іс-қимылын ұйымдастыру, азаматтарды басқару процестеріне тарту жүргізіліп жатқан өзгерістердің маңызды элементіне айналуда. XXI ғасырдың басында дәл осы бағдарлар Қазақстандағы әкімшілік реформалаудың басымдығын белгіледі.

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың 2018 жылғы 5 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында: «Тарихи уақыттың жеделдеуі; жаһандық демографиялық теңгерімсіздік; жаһандық азық-түлік қауіпсіздігінің қатері; судың өткір тапшылығы; жаһандық энергетикалық қауіпсіздік; табиғи ресурстардың сарқылуы; үшінші индустриялық революция; өсіп келе жатқан әлеуметтік тұрақсыздық; өркениет құндылықтарының дағдарысы; жаңа әлемдік тұрақсыздық қатері атап өтілді. ҚР Тұңғыш Президенті атап өткендей: «Егер біз өз дамуымызда бұдан әрі де жаңа жетістіктерге қол жеткізуді жоспарлап отырсақ, біз олардың әрқайсысын ескеруге міндеттіміз. Жаһандық әлеуметтік-экономикалық дағдарыстарды еңсеруде Қазақстанның саяси-әкімшілік элитасының өкілі ретінде мемлекеттік аппаратқа ерекше рөл беріледі. Атап айтқанда, азаматтардың қажеттіліктері жоғары құндылықтармен анықталады, келесі міндеттер айқындалады: мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін түбегейлі арттыру; бөлінетін әрбір қаржыландыру сомасынан барынша қайтарым алу; сыбайлас жемқорлыққа қарсы белсенді күрес; Үкімет пен барлық мемлекеттік органдардың жұмысында формализм мен бюрократияны төмендету; реформалардың жүргізілуін бақылау тетігін күшейту» [1].

Мемлекет Басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2019 жылдың 2 қыркүйегіндегі Қазақстан халқына Жолдауында «Қуатты Президент - ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» мақсаты және азаматтардың барлық сындарлы сауалдарына жедел әрі тиімді жауап беретін «халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын іске асыру міндеті алға қойылды. Бұл идеялар Қазақстанның әкімшілік-саяси элитасы өкілдерінің жаһандық экономикалық сын-қатерлерді еңсерудегі рөлі мен маңызы туралы Елбасы ұсынған бағыттың жалғасын растайды. Сондай-ақ, Қ.К. Тоқаевқа жергілікті билік органдары жұмысының тиімділігін қамтамасыз етуге, ұйымдастыруға; Халықты жергілікті бюджеттерді қалыптастыруға тартуға; көші-қон процестерін басқаруға, тұрғын үйге қолжетімділікті арттыруға, жеке бизнесті осы жұмысқа тартудың жаңа шараларына, мемлекеттік-жекешелік әріптестік тетіктерін іске қосуға; инфрақұрылымды дамытуға тиіс өңірлердің жоғарыда аталған басым міндеттерін шешуде ерекше рөл бөлінді [2].

Қазіргі мемлекеттің саяси және әкімшілік элитасы – бұл стратегиялық жағдайына байланысты төменгі деңгейдегі немесе аз маңызды мемлекеттік және жеке ұйымдар мен қозғалыстарда мемлекеттің саяси шешімдеріне үнемі және айтарлықтай әсер ете алатын адамдар тобы, сондай-ақ өзекті саяси мәселелерді дәйекті түрде шеше алатын ұйымдасқан қабілеті бар адамдар. Саяси және әкімшілік элита тек беделді және танымал көшбасшылардан – жетекші саясаткерлерден, жоғары әкімшілік шенеуніктерден және ірі бизнесмендерден ғана емес, сонымен қатар кәсіподақтар, қоғамдық бірлестіктер, саяси қозғалыстар және т.б. сияқты қоғамдық ұйымдардың көшбасшылары болып табылатын адамдардан тұрады. Ол қоғамда жоғары кәсіби немесе білім беру мәртебесіне ие және саяси және әкімшілік элитаға жататын адамдарды іс жүзінде ескермейді [3, 301 б.].

Қазақстанның әкімшілік-саяси элитасының қалыптасуы мемлекеттік егемендікке қол жеткізумен, мемлекетті басқару тетігін қосумен басталды. Қазақстан Республикасы алдына әлемнің жетекші 50 елінің қатарына кіру үлкен міндетін қойды. Қазақстанда транзиттік кезең аяқталып, ел дамудың жаңа траекториясына шығады. Тиісінше, қойылған мақсаттарды шешу үшін мемлекеттік қызметте де, бизнесте де жаңа перспективалы кадрлар қажет.

Қазақстанда мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткізген кезден бастап, біртіндеп КСРО-дағы жағдайдан өзгеше жаңа саяси мәдениет қалыптасуда. Алайда кеңес заманында қаланған базалық элементтер қазіргі Қазақстан қоғамының эволюциясына әсерін тигізуді жалғастыруда. Экономикалық және саяси реформаларды жүргізу кезінде жіберілген көптеген қателіктер көп жағдайда үйреншікті өмір салтының күрт өзгеруіне және біртұтас елдің ыдырауына дайын болмаған қазақстандық қоғамның ерекшелігін дұрыс бағаламауға және түсінбеуге байланысты болды. Соған қарамастан, республика басшылығы қысқа тарихи мерзімде Қазақстанды посткеңестік кеңістіктегі көшбасшылар қатарына шығарған қажетті реформаларды жүргізе алды.

Азаматтық бастамалар мен оппозицияның қызметі нәтижесінде емес, экономикалық орындылығы немесе тікелей сыртқы қысымы салдарынан «жоғарыдан» бастама бойынша реформалар жүргізу халықтың көпшілігі үшін үйреншікті жағдайға айналғаны Қазақстанның ерекшелігі болып табылады. Қазақстан басшылығы жоғары саяси және әкімшілік лауазымдарға тағайындау арқылы табысты жас кәсіпкерлерді мемлекеттік аппаратқа тартуға басымдық берді. Осы өтпелі кезеңде кәсібилік, кәсіпкерлік табыс және ел Президентімен жақсы жеке қарым-қатынас жоғары бағаланды. Осылайша, Қазақстанда ескі партиялық-шаруашылық номенклатура мен жаңа бизнес-элитаның арасында мүдделердің өзіндік тоғысуы орын алды.

Сонымен бірге тәуелсіздік жылдарында 1993 жылы басталған «Болашақ» бағдарламасы шеңберінде өнеркәсібі дамыған елдерде, сондай-ақ басқа да білім беру гранттары бойынша басым түрде Еуропа мен Солтүстік Америка елдерінде білім алған әлеуетті технократтардың екінші эшелоны қалыптасты. Осылайша, Мемлекет басшысы батыста білім алған саясаткерлер мен кәсіпкерлердің жаңа түрін Қазақстанның саяси аренасына ұсынды. Тиісінше бұл процесс қандай да бір дәрежеде Қазақстанның одан әрі дамуының саяси векторын айқындайтын болады. Бұл ретте құқықтық мемлекет институттарын құру жөніндегі реформаторлар бағдарламасының табысы көбінесе ішкі және сыртқы факторларға байланысты [4, 6 б.]

ХХ ғасырдың соңғы онжылдықтарында және ХХІ ғасырдың басында жаһандану саяси процестердің ағымын анықтайтын негізгі детерминанттардың біріне айналады, ал жаһандану тақырыбы ғылыми білімнің әртүрлі салаларына еніп, саяси тәжірибенің бір бөлігіне айналады.

ХХ ғасырдың аяғындағы саяси және әкімшілік реформалар көбінесе ғалымдар мен саясаткерлердің ғана емес, сонымен қатар қарапайым азаматтардың да тиімді мемлекеттік басқарудың болмауы елдің дамуына елеулі кедергі болып табылатындығын түсінуімен және мойындауымен байланысты. Сонымен бірге бұл хабардарлық тиімді басқару түсінігін бірегейлік пен сенімділікке мүлде әкелмеді, бүгінде тиімді мемлекеттік басқару – бұл үкімет, ел азаматтары мен әртүрлі ұйымдар арасындағы қатынастардың толықтығын, яғни іс жүзінде саяси тұжырымдама бола отырып, жай ғана басқару шеңберінен асып түсетін өте гетерогенді тұжырымдамалардың конгломераты.

Әкімшілік реформалардың модельдеріне арналған кең заманауи әдебиеттерде қоғам мен мемлекеттің өзара әрекеттесуінің алты тұжырымдамалық категориясы бөлінеді: «минималды мемлекет», корпоративті басқару», «жаңа қоғамдық менеджмент», «жақсы» басқару, «әлеуметтік-кибер жүйе» және «өзін-өзі ұйымдастыратын желілер» [5].

Қазақстандағы ұзақ және күрделі өзгерістердің қазіргі жағдайы саяси-әкімшілік басқарудың шетелдік тәжірибесіне және әлемде болып жатқан өзгерістерге деген қызығушылықты сөзсіз күшейтеді. Бүгінгі таңда қазіргі мемлекеттің мәнін толық түсіну, тек конституциялық ережелерге, заңдарға, ережелерге және т.б. негізделу мүмкін емес. Кең саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени-психологиялық контекстті ескеру қажет.

Қазақстан үшін мұндай мәнмәтін көбінесе саяси-әкімшілік өзгерістердің пайда болуын алдын ала анықтаған жаһандану процестері болып табылады. Алайда соңғы 30 жылда әлемдегі саяси-әкімшілік жүйелерді реформалауға сипат пен бағыт берген және жоғарыда сипатталған осы жаһандық трендтер бір орында тұрмай, белсенді дамуда, түрленуде және ең бастысы, жаңа проблемалар мен мүмкіндіктер туғызуда. Сонымен қатар көбінесе бұл даму жаһандану процестерінің бүкіл көрінісін түбегейлі өзгерту сипатына ие болады.

Өзгерістердің икемділігі мен жылдамдығы көбінесе дұрыс қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді, өйткені тарихи маңызды оқиғалардың кең ауқымына емес, белгілі бір сәттегі бейнеге сүйену керек. Мүмкін, біз айтқан өзгерістер тек эпизод, үлкен өзгерістер мен қайта құрулардың бастауы ғана шығар. Мұндай пайымдаудың белгілі бір себептері бар.

Сондықтан да бүгінгі ХХІ ғасырда зерттеушілер мен саясаткерлер қазіргі заманғы мемлекеттер көбіне әлі дайын емес жаһандық сын-тегеуріндердің жаңа тұрпатының пайда болуы туралы айтады. Өткен ғасырдың соңғы жылдарында жаһандық процестерге қатысты бағыттар мен жылдамдықтар түбегейлі қайта қарауды қажет етпейтін болса, айтарлықтай нақтылауды қажет ететіні белгілі болды.

ХХІ ғасырдың алғашқы жылдарында әлемдік дамудың жаңа тенденцияларын ашатын отандық және шетелдік ғалымдардың бірқатар маңызды жарияланымдары пайда болады, кейде олар мүлдем күтпеген. Бүгінгі таңда болып жатқан өзгерістерді түсіну және түсіндіру бойынша белсенді зияткерлік жұмыстар жүріп жатыр деп айтуға болады. Соңғы оқиғалар мен процестер ХХ ғасырдың аяғындағы жалпы қабылданған тенденцияларға, яғни, мемлекеттердің демократиялық құрылымына, ұлттық мемлекеттің әлсіреуіне, барлық мәселелерді бейбіт жолмен шешуге, планетаның әртүрлі аймақтарының экономикалық әлеуетін теңестіруге, діни толератизмге және т. б. күмән келтіреді.

Қазіргі кезеңде елдің мүдделері экономиканың тиімділігін арттыруды ғана емес, сондай-ақ бүкіл саяси-әкімшілік саланың теңгерімді жұмыс істеуін талап етеді. Қалыптасқан институционалдық тәртіпті тұрақтандыру, саясатқа жаңа топтық және жеке акторларды жібермеу, нақты саяси өзгерістерді азайту үрдісі келесі кезеңде де сақталды. 1990-шы жылдардың аяғы мен 2000-шы жылдардың басында әкімшілік реформаны өрістетудің бірнеше талпынысы сәтті болмады. Өзгерістердің өзегі атқарушы билік жүйесінің өзінде институционалдық өзгерістер жүргізу болды. Бүгінде мемлекет пен қоғамда сектораралық, ведомствоаралық, деңгейаралық, көп факторлы өзара іс-қимыл жолға қойылған жағдайда ғана мемлекеттік басқару тиімді болады [5].

Мемлекет пен қоғамның өзара іс-қимылын дамытудағы басты үрдістердің бірі интернет-технологияларды пайдалану болып табылады. Сонымен бірге, қарама-қайшылық туындайды: бюрократия интернетті қолданады, сонымен бірге биліктің нақты ашықтығы мен азаматтардың басқаруға нақты қатысуын болдырмауға тырысады.

Саяси-әкімшілік қайта құрудың осы бағытын мемлекеттік органдардың интернет-порталдарында практикада іске асырылатын интернет-стратегиялар арқылы мемлекеттік билік органдарының саяси-коммуникативтік функцияларын орындау тұрғысынан қарау әлеуметтік желілердің қазіргі заманғы тұжырымдамаларының және осы желілердің саяси демократияға әсері тұжырымдамасының негізгі ережелеріне сәйкес негіздеуді талап етеді; пост-жаңа мемлекеттік басқару тұжырымдамалары (post-NPM); басқарудағы шарттық, келісу рәсімдеріне бағытталған Connected Governance жаңа әзірлемелеріне дейін қолданыста болады, бұл іс жүзінде басқарушылық және саяси процестерді теңестіреді. Бұл ретте мемлекеттік басқаруға көзқарас ретінде түсінілетін, басты функциясы Халыққа қызмет көрсету болып табылатын бизнес-құрылымдардың табысты тәжірибесі қағидаттарында қалыптасқан жаңа мемлекеттік басқару тұжырымдамалары (NPM) «мемлекетті қайтару» деп танылғанға дейін мемлекет функцияларының редукциясын еңсерумен байланысты, оның «жоғалып кетуі» туралы белгілі тезиске реакция ретінде елеулі толықтыруды талап етеді. «Жаңа мемлекеттік менеджмент» тұжырымдамасынан «governance» теориясының санаттарындағы басқару саясатын сипаттауға көшу бағдардың әмбебаптығы мен Бірыңғай әдіснамасынан мәдени гетерогенділік пен партикуляризмге ауысуын білдіреді, бұл ретте «governance» тұжырымдамасы «digital Government» және «connected Government» тұжырымдамаларында тез дамып, түрі өзгертіледі. «Электрондық үкіметтің» мәні сондай-ақ әртүрлі деңгейдегі үкіметтік құрылымдардың қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды жай ғана пайдаланудан мемлекеттік билік пен қоғамның өзара іс-қимылының жаңа нысандарын құруға дейінгі бағыт бойынша түзетуді талап етеді [6].



Жаһанданудың сын-тегеуріндері әмбебап сипатқа ие. Қиындықтарға жауаптар мемлекеттердің тарихи, геосаяси, әлеуметтік-мәдени сипаттамаларына сәйкес әр түрлі болады. Осыған байланысты шетелдік тәжірибеде саяси-әкімшілік қайта құрулардың елеулі ұлттық құрамдас бөлігінің болуын, сондай-ақ жаһандық үрдістер аясында қазақстандық ерекшелікті анықтау және пайдалану қажеттілігін болжауға болады. Ұлттық бірегейлікті елемеу саяси және әкімшілік қайта құруларда үлкен қателіктерге әкелуі мүмкін. Осылайша, Қазақстанның әлемдік қоғамдастыққа кіруінің табысы саяси-әкімшілік қайта құрулардың қарқынына, мазмұны мен перспективаларына әсер ететін эндогендік те, экзогендік те факторларды теңгерімді есепке алуға байланысты болады.



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3


База данных защищена авторским правом ©psihdocs.ru 2019
обратиться к администрации

    Главная страница