Айыылар айыыһЫТ



Скачать 46,33 Kb.
страница5/7
Дата13.05.2020
Размер46,33 Kb.
1   2   3   4   5   6   7
УЛУУ СУОРУН

Дойдута. Улуу Суорун үөтүүлээх бэһис халлааҥҥа олорор. Бу халлаан аллараа түөрт халлааннааҕар чэпчэки, үөтүүтэ улахан.

Аата. Улуу Суорун сороҕор Улуу тойон, сороҕор Хара Аттаах диэн ааттыыллар.

Дьүһүнэ. Улуу Суорун суор курдук дьүһүннээх буолар. Кини, үксүн, ый сырдыгар күлүк курдук барыйан көстөр, арыт хара атынан дайдаран ааһар. Ол гынан баран ити кини тас көстүүтэ эрэ. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ үүт-маҥан сардаҥарар эттээх киһи буолар.

Суолтата. Улуу Суорун дьоҥҥо үс сүрүн идэни биэрбит: уһанар идэни, тыл хомуһунун уонна ойуун идэтин. Маны таһынан кини дьоҥҥо сүрү уонна оһох уотун биэрбит.

Түһэр кэмэ. Улуу Суорун күһүн балаҕан ыйыгар күн уонна түүн тэҥнэһэр ыпсыытыгар түһэр. Ити кэмҥэ киниэхэ анаан ыһыах оҥоһуллар. Улуу Суорун ыһыаҕа Саҥа дьыл бүппүтүн, Эргэ дьыл саҕаламмытын көрдөрөр. Киһи аны Айыы уотуттан буолбакка Улуу Суорун уотуттан күүс-уох ылар.

Киириитэ. Улуу Суорун киһиэхэ эмискэ эбэтэр сыыйа киирэр. Үһүйээннэргэ этиллэринэн, саамай эрдэлээн сэттэ саастаах оҕоҕо киирэр. Үксүн киһи сиппитин кэннэ киирэр. Улуу Суорун киирдэҕинэ, киһи идэ диэки туһаайыллар.

Эт аһыллыыта. Улуу Суорун киирдэҕинэ, киһи биир уларыйыыта диэн ханнык эрэ идэҕэ этэ аһыллар. Этэ аһыллыбыт киһи идэни ураты чэпчэкитик өйдуур, ылар буолла.

Сыһымах буолуу. Идэҕэ эт аһыллыытын биир көстүүтэ сыһымах буолуу диэн ааттанар. Сыһымах диэн идэни уратытык этинэн-хаанынан таайан сатабыллаахтык туттуу.

Куулаттарыы. Улуу Суорун киирбит киһитэ куулаттарар идэлээх. Куулаттарыы диэн идэнэн ыалдьыы. Маннык киһи сүрүгэр наһаа элбэх күүс мустар. Ол күүһүрбүт сүрүн хайдах таһаарыан билбэт.

Салайыы. Идэҕэ салайыы диэн баар. Оҕо төрүөҕүттэн идэҕэ салайыыга түбэһэр. Онон идэҕэ бэлэмнээһин салгыы кукка, буор кукка, ийэ кукка барытыгар тиийиэхтээх. Ол аата киһи өйүнэн-санаатынан эрэ буолбакка этинэн-сиининэн эмиэ бэлэмнэниэхтээх. Анаан-минээн идэҕэ салайыы суолтата улахан, оччоҕо идэ киирэр усулуобуйата үөскүүр. Идэ киирбитин кэннэ эмиэ салайыы оҥоһуллар. Ити салайыы куулаттарыы тахсыытын бэрээдэктээһиҥҥэ олоҕурар.

Төрдө. Идэ Улуу Суорунтан бэриллибит буоллаҕына, идэ төрдө киирбит дииллэр. Ити саамай дириҥ киирии.

Тойук былыта. Идэ Улуу Суорунтан быһаччы киириэ суоҕун сөп. Кини үөскэппит былыттаах буолар. Ону тойук былыта дииллэр. Онн идэни ылбыт дьон, өбүгэлэр, салгын куттара сылдьар.

Төрүттээх буолуу. Идэ кимтэн эрэ киирбитин төруттээх идэ дииллэр. Оннук идэни ылбыт киһи дириҥ буолар. Кини идэтигэр өбүгэлэри уонна айылҕа күүһүн туһанар.

Төрүтэ суох идэ. Идэтэ киириитэ суох, көннөрү үтүктэн эрэ идэни ылбыт дьон баар буолаллар. Ити дьон аналларын булбатахтар.кинилэр идэлэрин дириҥник туһанар кыахтара суох.

Үөрэнии. Үөрэнии диэн киэҥ өйдөбүл. Идэҕэ үөрэнии, үксүн, албастары, ньымалары эрэ үтүктүүгэ олоҕурар, төрдө суох.

Сэтэ. Идэ икки өрүттээх. Биир өттүгэр алгыс олохсуйар, иккис өттүггэр кырыыс этиллэр. Онон идэни ылыы сүрдээх эппиэттэх. Ол иһин сорох дьон идэттэн аккаастаналлар. Идэ удьуордарын устун барарын быһа сатыыллар.

Бэрилли. Айыы үөрэҕэ этэринэн киһи төһө эрэ тус кэскиллэх төрүүр. Ол кэскилэ бэриллии дэнэр. Бэриллиини туһанары киһи бэйэтэ билэр.

Туһаайыы. Киһи, бэриллиитин Айыы суолунан туһаннаҕына, күүһэ кэлэр, көлүөнэҕэ көһөр. Онон кэскилэ аһаҕас буолар.

Бэриллии идэҕэ киириитэ. Киһи идэни ылар туһугар бэриллиитин ороскуоттур.

Бэриллиини ороскуоттааҕын төһөтө идэ кээмэйиттэн тутаахтаах. Бэтэрээттэн киирбит идэҕэ бэриллии сороҕо тулук буолар. Дириҥтэн киирбит идэ киһи кэлтэгэй кэскиллээх курдук өйдөөһүн баар.



Мэҥэтэ. Идэни ылбыт киһи салгын кута өлбөт, тойу былытыгар көһөр эбэтэр идэтөрдһгэр тиийэр. Ити кут кэмэ кэллэҕинэ кимиэхэ эрэ түһэр.

Бэлэмнэнии. Идэ киирдэҕинэ киһи уһуйулларга бэлэмнэнэр. Онно маҥнай буолунарын эбэтэр буолумматын быһаарыахтаах. Сорох дьон идэ киирдэҕинэ буолумматтар. Оччоҕо куулаттаран ыалдьаллар, өлүөхтэрин сөп.

Уһуйуллуу. Мдэни ыларга үөрэниини уһуйуу дииллэр. Уһуйуллуу икки көруҥнээх: бастакы, идэни баһылаабыт киьини үтүктэн үөрэнии, иккис, бэйэ сылдьан эрэн үөрэниитэ.

Салгын куту иитии. Уһуйуллуу салгын кукка бастаан киирэр. Киһи өйө-санаата оччоҕо идэҕэ туһаайыллар. Итини салгын куту иитии диэн ааттыыллар. Салгын кут иитиитэ киһи ис кыаҕын арыйар.

Ийэ куту иитии. Ийэ кут- Үруҥ Айыы сороҕо. Онон муҥура суох күүһү арыйар кыахтаах. Ол гынан баран айыоҕа күүһун ылар төһө эрэ кээмэйдээх буолар. Ийэ куту иитии диэн киһи айылҕа күүһүн туһаныытын кэҥэтии буолар. Салгын кут идэ устун туһаайыллыннаҕына, ийэ кут күүһүн таһаарарга суол үөскүүр. Оччоҕо киһи ийэ кута айыы күүһүн таһаарыыта улаатар. Ити ийэ куту иитии диэн ааттанар.

Буор куту иити. Салгын кут буор кут нөҥүө эрэ ийэ кут күүһүн ылар. Онон эти-сиини идэҕэ иитии сүрүн суолталаах.

Идэ көрүҥэ. Идэ сүрүннээн үс көрүҥнээх: тыл идэтэ, ойуун идэтэ, уус идэтэ.

Уус идэтэ. Бу идэ төрдө Улуу Суоруун дойдуттан түһэн сир түгэҕэр олохсуйбут. Уус буолуу диэн айылҕа эттиктэрин киһи туттар малыгар кубулуттуу буолар. Онон тугу эмэ оҥоруу барыта уус буолууга киирэр.

Тыл идэтэ. Тыл идэтэ хомуһун дэнэр. Бу идэҕэ олоҥхоһут, ырыаһыт буолуу, алҕааһын, тылынан үөрэтии барыта киирэр. Хомуһун киһи салгын кутугар ордук киирэр.

Ойуун идэтэ. Оцуун буолуу диэн айылҕа дириҥ күүстэрин этинэн-сиининэн сэрэйэн билиигэ олоҕурар. Ойуун төрдө ийэ кукка ордук киирэр.

Хатыы. Уһуйууну ааспыт киһи хатыыны ааһар. Хатыы диэн идэҕэ төһө үөрэммити бэрэбиэркэлээһин. Хатыына киһи идэни төһө баһылаабытын биллэрэр.

Мутук. Идэ тоҕус кээмэйдээх. Ону мутук дииллэр. Киһи төһөнөн үрдүк мутукка тиийэр да, соччонон күүһэ улаатан иһэр.

Дом!





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©psihdocs.ru 2019
обратиться к администрации

    Главная страница